GiadinhNet – Gà Tò từng được biết đến như một loài gà “tiến vua” – đặc sản cực kỳ nổi tiếng của vùng quê Quỳnh Phụ (Thái Bình).

Gà Tò "tiến vua" bây giờ ra sao? 1

Anh Vũ Khắc Huyên ở thôn Tô Đàm bên những chú gà Tò thuần chủng quý hiếm của mình.

Tuy nhiên, trải qua hai cuộc chiến tranh, loại gà quý hiếm này đã gần như bị tuyệt chủng. Khoảng 5 năm trở lại đây, nhờ những nỗ lực của Viện Chăn nuôi quốc gia trong việc cải tạo nguồn gen mà giống gà này đã được nhân giống trở lại. Ấy thế nhưng để kiếm được một chú gà Tò thuần chủng bây giờ quả là không dễ.

Gà Tò bị tuyệt chủng vì chiến tranh?!

Là một huyện của tỉnh Thái Bình, Quỳnh Phụ được xem là mảnh đất “tiến vua” bởi nơi đây hội tụ khá nhiều di tích lịch sử – văn hóa có giá trị như: Đền Mẫu Đợi (xã Đông Hải), Đền Đồng Bằng (xã An Lễ), Đền Quế (xã Quỳnh Hoa – đền thờ danh y Đỗ Quang Huyến, một danh y thời vua Hùng)… Ngoài ra, thiên nhiên cũng ưu đãi cho mảnh đất Quỳnh Phụ rất nhiều sản vật như: bánh cáy, bánh đa, canh cá… Trong đó, đáng kể hơn cả là đặc sản gà Tò – một loại gà quý hiếm đã từng đi vào thi ca với những câu quen thuộc “Gà Tò – lợn Tó – vó Vân Đồn” hay “Gà Tò ăn quẹm cối xay”…

Tuy nhiên, theo PGS.TS Hoàng Văn Tiệu – Viện Chăn nuôi quốc gia cho hay, trong dân gian, do được nuôi chăn thả tự do với các giống gà nội khác của địa phương nên giống gà Tò đã bị lai tạp  nhiều. Số lượng gà Tò thuần chủng giống cổ và đạt tiêu chuẩn “tiến vua” nay đang bị mất dần. Chính vì thế, gà Tò là vật nuôi quý hiếm, nằm trong danh mục bảo tồn nguồn gien quốc gia.

Đúng như PGS.TS Hoàng Văn Tiệu chia sẻ, đặt chân đến ở làng Tò thuộc xã An Mỹ, hỏi người dân về gà Tò cũng đều nhận được cái lắc đầu: “Làm gì còn” hoặc “Gà Tó thì có, gà Tò thì không”. Tuy nhiên, sau nửa ngày “săn lùng”, chúng tôi cũng đã tìm được một số cụ cao niên còn am hiểu về giống gà này. Cụ Trần Văn Tiến (82 tuổi) hồ hởi cho biết, xưa kia người làng Tò thường hay xay lúa bằng cối đất. Cối cao nhưng gà Tò đứng bên dưới vẫn mổ được thóc trên cối nên mới có tích “Gà Tò ăn quẹm cối xay”. Cũng chẳng ai biết giống gà Tò quý hiếm này có từ bao giờ. Chỉ nghe các cụ trước truyền lại là một lần vị Đức Tiên Công của làng (vốn là con rể của vua Trần) dâng tiến nhà vua giống gà quý này. Vua thấy con gà lạ, có lông ở chân, khi ăn thịt thơm và ngọt nên rất thích. Ngài lệnh ban thưởng cho làng Tò mười nghìn đấu gạo và kể từ đó người dân đã lấy tên làng đặt cho giống gà đặc biệt này.

“Trước đây, cứ vào tháng 7 âm lịch hàng năm, bốn làng (Tô Xuyên, Tô Đàm, Tô Hồ, Tô Đê) trong vùng lại tổ chức lễ Bá Yết Thành Hoàng một chú gà Tò thật to và đẹp. Gà làm lễ không phải nuôi một năm mà phải nuôi từ nhỏ, tháng 7 làm lễ thì từ tháng Giêng đã phải “vũ” (vỗ béo) cho nó. Mà con gà đắt ở cái công vũ, chứ tiền thì không đáng bao nhiêu. Nào là phải cho ăn gạo lứt thổi còn hơi sống và cám. Mỗi ngày vài bữa, người nuôi phải “đút” cho gà ăn. Thời phong kiến, gà Tò nếu có được nuôi thì nuôi để “chơi” chứ không phải nuôi để bán, để thịt…” – cụ Tiến nói.

Cụ Nguyễn Văn, nhà thôn Tô Đê kể, gà Tò thuần chủng mà cụ từng thấy rất cao và to con. Gà mái nặng 4 – 5kg/con, gà trống nặng 7 – 8kg/con, cao gần 1m, trứng to gấp 3 lần trứng vịt. Mỗi khi có việc trọng đại, bất đắc dĩ lắm mới có 3-4 gia đình chung nhau làm thịt một chú gà trống. Thịt gà Tò vốn ít mỡ, da dày và giòn, thơm ngon lại đậm đà mà không có một giống gà nào sánh được. Tuy nhiên, theo cụ Văn thì thời kháng chiến chống Pháp, người làng đi làm cách mạng hết, không ai còn nghĩ đến việc nuôi gà Tò. Rồi bọn giặc Pháp đến cướp và giết gà đã khiến giống gà này gần như bị tuyệt chủng.

Gà Tò "tiến vua" bây giờ ra sao? 2

Cận cảnh những chú gà Tò 4 tháng tuổi. Ảnh: Khánh Toàn.

Phất lên nhờ gà quý hiếm

Theo chân ông Bùi Văn Chiến, nguyên Phó chủ tịch Hội Nông dân xã An Mỹ chúng tôi tìm đến nhà ông Vũ Đình Mười ở thôn Tô Xuyên. Nhà ông Mười trước thường hay nuôi lẫn gà Tò với gà Ri, gà Lương Phượng… Nhưng thời gian gần đây ông đã cho tách riêng môi trường sống của giống gà Tò quý hiếm này. Ông Mười cho hay, gà Tò thích nghi với môi trường chăn thả tự do, tự kiếm mồi, ít dịch bệnh nên rất dễ nuôi. Đặc điểm ngoại hình gà Tò có thân hình chắc, khoẻ, chân cao. Gà mái trưởng thành có lông màu đỏ pha lẫn màu vàng đen, nặng 2,2 – 3kg/con, đặc biệt các kẽ chân có màu đỏ, rọc chân có 2 vạch đỏ nhạt, có 2 hàng vảy xếp song song. Gà trống trưởng thành cao to, lông màu đỏ tía, chân cao, nặng 4 – 5kg, mào đơn to, tích to đỏ sẫm. Đặc biệt kẽ chân và vùng tiếp giáp chân và đùi có màu đỏ tía, dọc chân có 2 vạch đỏ tía như gà mái nhưng đậm hơn và có 2 hàng vảy xếp song song.

Gà mái bắt đầu đẻ trứng từ 145 đến 160 ngày tuổi, khối lượng đạt 2 – 2,2kg/con. Mỗi lần đẻ từ 15 – 18 quả/đợt. Nếu tính theo năm thì sản lượng trứng khoảng 130 – 150 quả/năm. Gà Tò có đôi chân to chắc, cao, khi ấp dễ đè vỡ trứng và dẫm chết con khi mới nở. Gà Tò không “ấp bóng” như gà Ri, sau mỗi đợt đẻ nghỉ 5 – 7 ngày gà lại đẻ tiếp. Đây là một trong nhiều đặc điểm rất quý của giống gà Tò. Gà nếu phát triển bình thường thì chỉ cần nuôi khoảng 4 tháng thì con mái nặng 1,6 – 1,8kg; con trống nặng 2,5 – 2,8kg. Đến tuổi trưởng thành lúc 6 tháng tuổi con trống nặng 4,5 – 5kg; con mái nặng 2,5 – 2,8kg. Gà con 1 tháng tuổi, con trống ít lông, con mái nhiều lông, da màu đỏ tía. Thịt gà Tò săn chắc, thơm ngon, da vàng và dầy, ít mỡ.

Một số người dân làng Tò chia sẻ, nhờ các dự án cải tiến nguồn gien của Viện Chăn nuôi quốc gia nên số gà Tò ở làng Tò hiện nay ước tính đã nhân rộng lên tới hàng nghìn con. Tuy nhiên, trong số đó gà Tò thuần chủng còn rất ít, đa phần đã bị lai tạp. Một số còn cho rằng, gà Tò thuần chủng thậm chí đã tuyệt chủng. Gà Tò lai tạp không to bằng gà Tò thuần chủng, thịt không ngon và khả năng kháng bệnh của gà Tò lai cũng kém hơn.

Ở làng Tò, gia đình anh Vũ Khắc Huyên ở thôn Tô Đàm được cho là đang giữ kỷ lục về số gà Tò thuần chủng với khoảng hơn 20 con và gần 500 chú gà Tò lai.

Gà Tò "tiến vua" bây giờ ra sao? 3

Gà Tò thích hợp với môi trường chăn thả tự nhiên vì vậy chúng rất

dễ nuôi.

“Đặc trưng của gà Tò thuần chủng là có lông suốt từ khuỷu chân xuống, gọi là “lông quần”. Phía sau gối gà trống có thêm một chòm lông như đuôi quạ, gọi là “lông gối”. Không có lông chân thì không phải là gà Tò. Kẽ chân và vùng tiếp giáp chân và đùi có màu đỏ tía, dọc chân có 2 vạch đỏ tía và 2 hàng vảy xếp song song. Gà trống thường có lông màu cánh gián, mã tím có chút pha hoa mơ; gà mái có lông màu trứng cà cuống…. chỉ cần dựa vào những đặc điểm đó mà phân biệt với giống gà Ri hay gà Lương Phượng. Dễ nuôi nhưng để có được năng suất cao, chất lượng thịt ngon thì người chăn nuôi phải có kinh nghiệm, phải nắm được kỹ thuật phân loại, con nào nuôi lấy thịt, lấy trứng hay để nhân giống. Giống gà này nuôi chăn thả tự nhiên sẽ cho chất lượng thịt tốt nhất…” – anh Huyên nói.

Vợ chồng anh Huyên cùng nhiều người dân làng Tò cũng thừa nhận, nhờ gà Tò mà nhiều gia đình trong bốn thôn của xã An Mỹ đã phất lên trông thấy. Số lượng nhà ngói ở làng đang ít dần và thay vào đó là những căn nhà cao tầng với đầy đủ tiện nghi.

Cũng theo anh Huyên, vì đây là giống gà quý hiếm nên chúng luôn được các nhà hàng sang trọng ở các thành phố lớn hoặc các khách hàng khá giả săn tìm mua hoặc đặt hàng định kỳ. Thường cứ đến mỗi dịp Tết, các lái buôn từ Nam Định, Hải Phòng, Hà Nam… lại đổ về đây đặt hàng trước cả tuần. Giá cả của loại gà Tò này cũng rất vô cùng. Gà thịt, gà để nuôi làm cảnh và gà chọi… mỗi loại có một mức giá khác nhau. Gà thịt thường dao động từ 300 đến 500 nghìn/1kg, còn 2 loại gà kia giá phụ thuộc vào tuổi và cân nặng. Một chú gà Tò chọi,tuổi khoảng 6 tháng trở lên, nặng trên 2kg sẽ có giá từ 10 triệu đến hàng trăm triệu.

Hà Tùng Long